เส้นที่มองไม่เห็นเหนือกรุงลอนดอน กฎผังเมืองที่ทำให้ตึกระฟ้าต้องหลบให้มหาวิหาร

เมื่อมองเส้นขอบฟ้าของกรุงลอนดอน เราจะเห็นอาคารกระจกสูงหลายร้อยเมตร ตั้งอยู่ร่วมกับโดมของมหาวิหารเก่าแก่ หนึ่งในภาพที่เป็นที่จดจำมากที่สุดคือโดมของ St Paul’s Cathedral ซึ่งยังคงปรากฏอย่างชัดเจนท่ามกลางอาคารสำนักงานสมัยใหม่ในย่านการเงินของมหานครแห่งนี้

การที่เรายังสามารถมองเห็นมหาวิหารได้เช่นนี้ไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่เป็นผลจากระบบผังเมืองที่เรียกว่า Protected View ซึ่งควบคุมทั้งความสูง ตำแหน่ง และรูปทรงของอาคารใหม่  เพื่อรักษาทัศนียภาพของสถานที่สำคัญในเมือง

St Paul’s Cathedral ตั้งอยู่ในพื้นที่ที่เรียกว่า City of London ซึ่งเป็นศูนย์กลางเก่าแก่และย่านการเงินของกรุงลอนดอนในปัจจุบัน

City of London ไม่ได้หมายถึงลอนดอนทั้งหมด แต่เป็นเขตประวัติศาสตร์ขนาดเล็กใจกลางมหานคร ภายในพื้นที่นี้มีทั้งถนนและโบสถ์เก่า รวมถึงสำนักงานใหญ่ของธนาคาร บริษัทประกัน และองค์กรระดับโลก จึงเกิดเป็นภูมิทัศน์เมืองที่สถาปัตยกรรมหลายยุคสมัยตั้งอยู่ใกล้กันอย่างชัดเจน

St Paul’s Cathedral หลังปัจจุบันออกแบบโดย Sir Christopher Wren และสร้างขึ้นภายหลังเหตุการณ์เพลิงไหม้ครั้งใหญ่ของลอนดอนในปี 1666 ด้วยตำแหน่งบน Ludgate Hill และโดมขนาดใหญ่ มหาวิหารจึงเป็นทั้งจุดสังเกตของเมือง สัญลักษณ์ทางประวัติศาสตร์ และส่วนหนึ่งของความทรงจำร่วมของชาวลอนดอนมานานกว่าสามศตวรรษ

Protected View คืออะไร

ลองจินตนาการว่าเรายืนอยู่บนเนินเขาหรือจุดชมวิวแห่งหนึ่ง แล้วลากเส้นจากระดับสายตาของเราไปยังโดมของ St Paul’s Cathedral

จากนั้นขยายเส้นดังกล่าว ให้กลายเป็นพื้นที่คล้ายกรวยหรือช่องทางการมองเห็น ซึ่งพาดผ่านพื้นที่ต่าง ๆ ของลอนดอน อาคารใหม่ที่ตั้งอยู่ภายในช่องทางนี้จะต้องไม่สูงหรือมีมวลอาคารบดบังมหาวิหาร

หากแบบอาคารรุกล้ำเข้าไปในแนวสายตา สถาปนิกอาจต้องลดความสูง ย้ายตำแหน่งอาคาร ถอยชั้นบน หรือตัดบางส่วนของมวลอาคารออก เพื่อให้ผู้คนจากจุดชมวิวนั้นยังคงมองเห็น St Paul’s ได้ 

Protected View จึงไม่ได้ปกป้องเฉพาะตัวมหาวิหาร แต่ยังรวมถึงองค์ประกอบอื่นที่ทำให้ผู้คนสามารถมองเห็นและรับรู้ความสำคัญของ St Paul’s ได้อย่างชัดเจน เช่น

• แนวสายตาที่มุ่งไปยังมหาวิหาร
• รูปทรงหรือ silhouette ของโดม
• พื้นที่ท้องฟ้ารอบโดม
• ความสัมพันธ์ระหว่างฉากหน้า มหาวิหาร และฉากหลัง
• ความโดดเด่นของ St Paul’s เมื่อเปรียบเทียบกับอาคารรอบข้าง

แนวคิดนี้อยู่ภายใต้ Policy HC4: London View Management Framework ของ London Plan 2021 ซึ่งกำหนดให้โครงการพัฒนาใหม่ต้องไม่สร้างผลกระทบเชิงลบต่อ strategic views และ landmark สำคัญของกรุงลอนดอน

มองเห็น St Paul’s จากที่ไกลแค่ไหน

จุดชมวิวที่ได้รับการคุ้มครองบางแห่งไม่ได้อยู่ใกล้มหาวิหาร แต่ตั้งอยู่บนเนินเขา สวนสาธารณะ  และพื้นที่เปิดโล่งในส่วนต่าง ๆ ของลอนดอน เช่น

• Alexandra Palace
• Parliament Hill
• Kenwood
• Primrose Hill
• Greenwich Park
• Blackheath Point
• Westminster Pier
• King Henry VIII’s Mound ใน Richmond Park

จุดที่น่าสนใจที่สุดแห่งหนึ่งคือ King Henry VIII’s Mound ใน Richmond Park ซึ่งอยู่ห่างจาก St Paul’s Cathedral ประมาณ 15.6 กิโลเมตร จากจุดชมวิวนี้ ผู้คนสามารถมองผ่านช่องเปิดระหว่างต้นไม้ไปเห็นโดมของมหาวิหารอยู่ไกลออกไปบนเส้นขอบฟ้า

Protected Vista ภายใต้ London View Management Framework หรือ LVMF อาจประกอบด้วยพื้นที่ควบคุมหลายส่วน

Viewing Corridor

พื้นที่ตรงตามแนวสายตาจากจุดชมวิวไปยังมหาวิหาร อาคารใหม่ในพื้นที่นี้ต้องไม่บดบังส่วนสำคัญของ St Paul’s

Wider Setting Consultation Area

พื้นที่ด้านข้างของแนวสายตา แม้อาคารจะไม่ได้บังโดมโดยตรง แต่ก็อาจทำให้มหาวิหารดูเล็กลง ถูกเบียด หรือสูญเสียความโดดเด่นได้

Background Wider Setting Consultation Area

พื้นที่ด้านหลังมหาวิหาร อาคารที่ตั้งอยู่ไกลออกไปอาจปรากฏสูงขึ้นด้านหลังโดม ทำลาย silhouette หรือพื้นที่ท้องฟ้าที่ช่วยให้เรามองเห็นรูปทรงของมหาวิหารได้อย่างชัดเจน

ด้วยเหตุนี้ การที่ “ยังมองเห็นยอดโดมอยู่เล็กน้อย” จึงไม่ได้หมายความว่าโครงการนั้นผ่านข้อกำหนดเสมอไป การพิจารณาจะประเมินคุณภาพของทัศนียภาพทั้งหมด รวมถึงพื้นที่ท้องฟ้า ความชัดเจนของรูปทรง และความสัมพันธ์ระหว่างมหาวิหารกับเมืองโดยรอบ 

แล้วอาคารที่อยู่ใกล้ St Paul’s ถูกควบคุมอย่างไร

สำหรับพื้นที่ใกล้มหาวิหาร City of London Corporation มีระบบเพิ่มเติมที่เรียกว่า St Paul’s Heights ซึ่งเริ่มใช้มาตั้งแต่ปี 1937

แทนที่จะกำหนดว่าอาคารทุกหลังต้องสูงไม่เกินจำนวนชั้นเดียวกัน ระบบนี้แบ่งพื้นที่เมืองออกเป็นตาราง แต่ละช่องมีระดับความสูงสูงสุดแตกต่างกันตามตำแหน่งและแนวสายตาที่ต้องการรักษา

ข้อจำกัดไม่ได้พิจารณาเฉพาะพื้นที่ใช้งานภายในอาคาร แต่ยังรวมถึงองค์ประกอบเหนือหลังคา เช่น

• ห้องเครื่องและงานระบบ
• ผนังหรือโครงสร้างบนดาดฟ้า
• ราวกันตก
• ป้ายและองค์ประกอบที่ยื่นสูงขึ้น
• ชั้นบนที่อาจต้องถอยร่นจากแนวอาคาร

นอกจากนี้ยังมีการปกป้องมุมมองตามแนวถนน โดยเฉพาะเส้นทาง Fleet Street, Ludgate Circus และ Ludgate Hill ซึ่งผู้คนจะค่อย ๆ มองเห็น St Paul’s ชัดขึ้นระหว่างเดินทางเข้าสู่มหาวิหาร

เมื่อกฎผังเมืองกลายเป็นรูปทรงสถาปัตยกรรม

ผลลัพธ์ที่เห็นได้ชัดที่สุดของ Protected View คือ ตึกระฟ้าบางหลังใน City of London ไม่ได้ตั้งตรงเป็นกล่องธรรมดา แต่มีรูปทรงสอบเอียงหรือถูกตัดมวลส่วนบนออก

เหตุผลคือ เจ้าของโครงการยังต้องการพื้นที่สำนักงานมากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ ขณะที่อาคารต้องไม่รุกล้ำเข้าไปในช่องทางการมองเห็น St Paul’s สถาปนิกจึงออกแบบอาคารให้ใช้พื้นที่ได้มากในระดับล่าง ก่อนค่อย ๆ ตัดมวลส่วนบนที่ส่งผลต่อแนวสายตาออก

The Leadenhall Building หรือ The Cheesegrater

ตัวอย่างที่มีชื่อเสียงที่สุดคือ The Leadenhall Building ที่ 122 Leadenhall Street ออกแบบโดย Rogers Stirk Harbour + Partners อาคารสูงประมาณ 224.5 เมตรแห่งนี้มีด้านหน้าเอียงประมาณ 10.6 องศา ทำให้ส่วนบนค่อย ๆ แคบลง รูปทรงที่คล้ายกับที่ขูดชีสทำให้อาคารได้รับฉายาว่า The Cheesegrater รูปทรงดังกล่าวไม่ได้เกิดจากความต้องการทำให้อาคารดูแปลกเพียงอย่างเดียว เว็บไซต์ของสถาปนิกระบุว่า รูปทรงสอบเอียงเป็นการตอบสนองต่อข้อกำหนดให้เคารพมุมมองของ St Paul’s Cathedral โดยเฉพาะเมื่อมองจาก Fleet Street ทางตะวันตกของมหาวิหาร

52 Lime Street หรือ The Scalpel

อาคารอีกหลังคือ 52 Lime Street ออกแบบโดย Kohn Pedersen Fox หรือ KPF และเป็นที่รู้จักในชื่อ The Scalpel เพราะมีรูปทรงแหลมคมคล้ายใบมีดผ่าตัด KPF อธิบายว่าอาคารถูกออกแบบให้เอนออกจาก Leadenhall เพื่อให้ตัวอาคารถูกซ่อนอยู่ด้านหลังโดมของ St Paul’s เมื่อมองจากทางตะวันตกบน Fleet Street ขณะที่แนวหลังคาลาดลงทางทิศใต้เพื่อสอดคล้องกับองค์ประกอบโดยรวมของกลุ่มอาคารสูงใน City of London

เมื่อมองอาคารทั้งสองร่วมกัน จะเห็นช่องว่างคล้ายตัว V อยู่ระหว่างตึกสูง ราวกับอาคารกำลังเอียงตัวออกจากเส้นที่มองไม่เห็น รูปทรงที่ดูแปลกจึงเป็นร่องรอยทางกายภาพของข้อกำหนดผังเมือง

Protected View หมายความว่าห้ามสร้างตึกสูงหรือไม่

คำตอบคือ ไม่จำเป็น

Protected View ไม่ได้ห้ามการพัฒนาทั้งหมด แต่กำหนดให้อาคารใหม่ต้องแสดงให้เห็นว่าโครงการจะไม่บดบัง ลดทอน หรือทำลายความสำคัญของ St Paul’s Cathedral

สถาปนิกและนักวางผังเมืองต้องพิจารณาปัจจัยต่าง ๆ เช่น

• ความสูงและปริมาตรของอาคาร
• ตำแหน่งของอาคารสูง
• รูปทรงและระดับของหลังคา
• การถอยร่นของชั้นบน
• สีและการสะท้อนแสงของวัสดุ
• พื้นที่ท้องฟ้ารอบโดม
• ความสัมพันธ์ระหว่างฉากหน้า มหาวิหาร และฉากหลัง
• ผลกระทบสะสมจากอาคารหลายโครงการ

ข้อจำกัดที่กลายเป็นแรงผลักดันในการออกแบบ

Protected Views of St Paul’s Cathedral แสดงให้เห็นว่า การอนุรักษ์เมืองไม่ได้หมายถึงการหยุดสร้างอาคารใหม่ และไม่ได้บังคับให้อาคารร่วมสมัยต้องเลียนแบบสถาปัตยกรรมเก่า

ในทางกลับกัน เมืองสามารถกำหนดสิ่งที่ควรได้รับการรักษา แล้วเปิดโอกาสให้สถาปนิกค้นหาวิธีตอบสนองด้วยรูปทรง เทคโนโลยี และระบบโครงสร้างใหม่

The Cheesegrater และ The Scalpel อาจดูแปลกหากเราไม่รู้บริบท แต่เมื่อเข้าใจว่ามีแนวสายตาจาก Fleet Street ไปยัง St Paul’s รูปทรงลาดเอียงของอาคารทั้งสองก็เริ่มมีเหตุผล

เส้นที่มองไม่เห็นเหล่านี้จึงไม่ได้เพียงรักษาภาพของมหาวิหาร แต่ยังมีส่วนกำหนดว่าอาคารใหม่ควรตั้งอยู่ที่ใด สูงได้เท่าไร และมีรูปทรงอย่างไร

แม้กรุงลอนดอนจะเติบโตและเส้นขอบฟ้าจะเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่อง โดมของ St Paul’s Cathedral ก็ยังคงปรากฏให้ผู้คนมองเห็นและจดจำได้ ในฐานะจุดเชื่อมต่อระหว่างประวัติศาสตร์ของเมืองกับสถาปัตยกรรมร่วมสมัย

ข้อมูลอ้างอิง

1. [Greater London Authority: London Plan 2021, Chapter 7, Heritage and Culture](https://www.london.gov.uk/programmes-strategies/planning/london-plan/the-london-plan-2021-online/chapter-7-heritage-and-culture)

2. [Greater London Authority: London View Management Framework](https://www.london.gov.uk/programmes-strategies/planning/implementing-london-plan/london-plan-guidance-and-spgs/london-view-management)

3. [City of London Corporation: Protected Views and St Paul’s Heights](https://www.cityoflondon.gov.uk/services/planning/planning-policy/planning-guidance)

4. [Rogers Stirk Harbour + Partners: The Leadenhall Building](https://rshp.com/projects/office/the-leadenhall-building/)

5. [Kohn Pedersen Fox: 52 Lime Street](https://www.kpf.com/project/52-lime-street)